Niemożliwość wywiązania się z zawartej umowy może być podstawą do stwierdzenia jej nieważności lub jej wygaśnięcia. Wszystko zależy jednak od tego, czy powód, dla którego umowa nie może zostać zrealizowana, istniał przed jej zawarciem, czy powstał dopiero w trakcie obowiązywania tej umowy.
Pierwotna niemożliwość świadczenia – umowa jest niemożliwa do realizacji od samego początku
Umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna z mocy prawa! Pamiętajcie o tym, że kiedy zawieracie z kimś umowę o „niemożliwe”, to nie potrzeba wyroku sądu do stwierdzenia jej nieważności. Jeżeli jedna ze stron wie o tym, że realizacja umowy jest niemożliwa, ale nie wyprowadziła z błędu drugiej strony, to ponosi wobec tej strony odpowiedzialność odszkodowawczą.
Przykład 1 Umowa o dostarczenie wehikułu czasu
Jan Kowalski był bardzo bogatym człowiekiem, który marzył o podróżach w czasie. Zgłosił się do niego Zbigniew Nowak, który zaproponował mu dostarczenie wehikułu czasu, który miał przenieść Jana Kowalskiego 100 lat w przyszłość. Strony uzgodniły wartość transakcji na 10 milionów złotych.
Oczywiście umowa ta jest nieważna z mocy samego prawa, ponieważ skonstruowanie wehikułu czasu jest obecnie (niestety) niemożliwe. Można też z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, że nigdy nie będzie to możliwe – w przeciwnym wypadku prawdopodobnie już byśmy poznali podróżników z przyszłości. Zbigniew Nowak z pewnością zdawał sobie sprawę z niemożliwości realizacji umowy o dostarczenie wehikułu czasu, a zatem oprócz konieczności zwrotu pieniędzy musi liczyć się również z odpowiedzialnością odszkodowawczą wobec Jana Kowalskiego. Z drugiej strony, Janowi Kowalskiemu nie przysługuje żadne roszczenie o wydanie wehikułu czasu wobec Zbigniewa Nowaka, a ewentualne powództwo o spełnienie świadczenia poprzez dostarczenie wehikułu czasu zostałoby z pewnością oddalone.
Następcza niemożliwość świadczenia
Zdecydowanie częstszym w obrocie gospodarczym przypadkiem jest następcza niemożliwość świadczenia – czyli sytuacja, w której strony zawarły ze sobą umowę możliwą do realizacji, ale w wyniku niezależnych od nich okoliczności świadczenie wynikające z tej umowy przestało być możliwe do zrealizowania.
Przykład 2
Agencja marketingowa XYZ zawiera umowę z producentem papierosów „Słabe”, według której będzie prowadzić akcje promocyjne papierosów „Słabe” na terenie województwa dolnośląskiego. Po kilku miesiącach następuje jednak zmiana przepisów, a nowa ustawa zakazuje jakiejkolwiek promocji papierosów.
Ponieważ dalsza realizacja umowy jest niemożliwa z uwagi na zmianę uwarunkowań prawnych, umowa ta wygasa. Jako że żadna ze stron nie mogła tego przewidzieć i nie ponosi za to odpowiedzialności, strony nie mogą mieć wobec siebie żadnych skutecznych roszczeń z tytułu wygaśnięcia tej umowy.
radca prawny Radosz Pawlikowski
Kancelaria Radcy Prawnego Wrocław