Wersje językowe: Polski | English | Русский
Osoba, która nie jest podejrzanym, oskarżonym ani stroną postępowania karnego, również może potrzebować profesjonalnej pomocy prawnej. Dotyczy to między innymi świadków, właścicieli przeszukiwanych pomieszczeń, osób, których dokumenty lub urządzenia zostały zabezpieczone, oraz innych osób, na których prawa i interesy bezpośrednio wpływają czynności organów ścigania.
Od 21 lipca 2026 r. obowiązują nowe zasady kontroli decyzji prokuratora odmawiającej dopuszczenia pełnomocnika takiej osoby do udziału w postępowaniu. Nowelizacja wprowadziła sądową kontrolę odmowy oraz zasadę, zgodnie z którą postanowienie prokuratora staje się wykonalne dopiero po jego uprawomocnieniu. Dziennik Ustaw
Obrońca a pełnomocnik – istotna różnica
W postępowaniu karnym należy rozróżnić obrońcę od pełnomocnika.
Podejrzany i oskarżony ustanawiają obrońcę. Pokrzywdzony oraz inne strony postępowania, z wyjątkiem oskarżonego, mogą ustanowić pełnomocnika na podstawie art. 87 § 1 Kodeksu postępowania karnego.
Szczególne uprawnienie przysługuje także osobie, która nie jest stroną. Może ona ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Pełnomocnikiem może być między innymi adwokat lub radca prawny. API Sejm
Odmowa przewidziana w art. 87 § 3 Kodeksu postępowania karnego dotyczy właśnie pełnomocnika osoby niebędącej stroną. Prokurator nie może stosować tego przepisu do odmowy udziału pełnomocnika pokrzywdzonego będącego stroną postępowania przygotowawczego ani do obrońcy podejrzanego.
Kiedy prokurator może odmówić?
Prokurator może odmówić dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, jeżeli uzna, że obrona interesów tej osoby nie wymaga udziału pełnomocnika.
Przesłanka ta ma charakter ocenny. Nie oznacza jednak pełnej dowolności. Prokurator powinien uwzględnić między innymi:
charakter czynności procesowej;
możliwy wpływ czynności na prawa lub obowiązki danej osoby;
ryzyko odpowiedzialności karnej, zawodowej, dyscyplinarnej lub majątkowej;
konieczność ochrony tajemnicy zawodowej, przedsiębiorstwa albo życia prywatnego;
zdolność osoby do samodzielnej ochrony swoich interesów.
Samo udzielenie pełnomocnictwa nie oznacza jeszcze, że pełnomocnik może uczestniczyć w każdej czynności procesowej. Prawo udziału w konkretnej czynności musi wynikać również z charakteru tej czynności i właściwych przepisów. Inna jest zatem kwestia dopuszczenia pełnomocnika do postępowania, a inna zakres jego uprawnień podczas określonego przesłuchania, przeszukania lub innej czynności.
Zażalenie rozpoznaje sąd
Od 21 lipca 2026 r. zażalenie na postanowienie prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie przygotowawcze.
Sąd ma rozpoznać zażalenie niezwłocznie, nie później niż w ciągu 7 dni od przekazania mu zażalenia wraz z niezbędnymi aktami. Termin ten biegnie zatem od momentu przekazania sprawy sądowi, a nie od dnia złożenia zażalenia przez pełnomocnika. Dziennik Ustaw
Samo zażalenie należy zasadniczo wnieść w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a jeżeli podlega ono doręczeniu – od dnia jego doręczenia. API Sejm
Odmowa nie jest od razu wykonalna
Najistotniejszą praktyczną zmianą jest odroczenie wykonalności odmowy prokuratora.
Postanowienie staje się wykonalne dopiero z chwilą uprawomocnienia. Do tego czasu czynność dotycząca osoby niebędącej stroną, do której udział zgłosił jej pełnomocnik, może zostać przeprowadzona bez pełnomocnika jedynie w wypadku niecierpiącym zwłoki. Dziennik Ustaw
Oznacza to, że samo wydanie postanowienia o odmowie nie pozwala organowi automatycznie przeprowadzić każdej zaplanowanej czynności bez udziału pełnomocnika. Organ powinien albo poczekać na prawomocne rozstrzygnięcie, albo wykazać, że zachodzi rzeczywista sytuacja niecierpiąca zwłoki.
Wyjątek nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Względy organizacyjne, wcześniej ustalony termin czynności lub wygoda organu same w sobie nie muszą oznaczać wypadku niecierpiącego zwłoki.
Jak uzasadnić udział pełnomocnika?
Pełnomocnictwo powinno zostać uzupełnione pismem wskazującym, dlaczego interesy konkretnej osoby wymagają profesjonalnej reprezentacji.
Nie wystarczy ogólne powołanie się na prawo do pomocy prawnej. Należy opisać:
status i rolę osoby w postępowaniu;
rodzaj czynności, w której pełnomocnik zamierza uczestniczyć;
prawa lub interesy zagrożone przez tę czynność;
możliwe konsekwencje procesowe, zawodowe lub majątkowe;
czynności, które pełnomocnik zamierza podjąć w celu ochrony reprezentowanej osoby.
Jeżeli prokurator odmawia udziału pełnomocnika ustnie, należy zażądać wydania formalnego postanowienia wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o prawie do wniesienia zażalenia. Bez formalnego rozstrzygnięcia możliwość skutecznej kontroli odmowy może zostać utrudniona.
Kogo mogą dotyczyć nowe przepisy?
Przepisy mogą mieć znaczenie między innymi dla świadka, którego sytuacja wiąże się z ryzykiem odpowiedzialności karnej lub zawodowej, właściciela nieruchomości objętej przeszukaniem, osoby, której telefon lub dokumenty zostały zabezpieczone, oraz podmiotu, którego tajemnica przedsiębiorstwa może zostać ujawniona w toku postępowania.
Nie oznacza to, że pełnomocnik zostanie automatycznie dopuszczony w każdej z tych sytuacji. Konieczne jest wykazanie konkretnego interesu prawnego lub faktycznego, który wymaga ochrony w danym postępowaniu.
Znaczenie nowelizacji
Nowe przepisy ograniczają sytuacje, w których decyzja prokuratora mogłaby faktycznie pozbawić osobę pomocy prawnej przed poddaniem odmowy niezależnej kontroli.
Szczególne znaczenie ma szybki termin rozpoznania zażalenia i wstrzymanie wykonalności odmowy. Skuteczność tej ochrony będzie jednak zależała od prawidłowego i możliwie szybkiego zgłoszenia udziału pełnomocnika, precyzyjnego uzasadnienia interesu reprezentowanej osoby oraz terminowego wniesienia zażalenia.
Nowe zasady stosuje się również do zażaleń wniesionych, lecz nierozpoznanych przed wejściem nowelizacji w życie. Czynności dokonane wcześniej zgodnie z dotychczasowymi przepisami zachowują jednak skuteczność. Dziennik Ustaw
Stan prawny: 28 lipca 2026 r.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
Autor: radca prawny Radosz Pawlikowski
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Opisz krótko swoją sprawę. Skontaktujemy się z Tobą, aby omówić możliwe dalsze kroki.